Hoe God ook smeekte en bad: “Kaïn, doe het niet. Geef je niet over aan het kwaad, maar doe wat goed is.” Er hielp helemaal niets aan. Het kwaad had Kaïn zo te pakken dat hij dacht dat het zijn goed recht was om te doen wat in hem opkwam. Vreemd is dat toch. Dat je zo overtuigd kunt raken van je gelijk, terwijl je weet dat er niks van deugt. Is die kronkel niet de reden waarom kwaad het steeds weer winnen kan van goed, onrecht van recht, oorlog van vrede, ruzie van verzoening. Dat er van alles gewoon doorziekt in deze wereld, terwijl ieder weet dat het niet klopt?

Genesis 4 vanaf vers 8

De daad van Kaïn was er gelijk één van de ergste soort: moord met voorbedachte rade. We lezen: “Op een dag zei Kaïn tegen zijn broer Abel: “Kom laten we het veld ingaan. Toen ze daar waren, viel hij zijn broer aan en sloeg hem dood.” Welbewust ging Kaïn te werk. Voor zijn gevoel deed hij ongezien. Zo gaat dat als je kwaad doet. Je vindt dat het kan, intussen moet het stiekem.

Het ontging God niet. Dat kan op het eerste gehoor natuurlijk zeurderig lijken, zo’n God die alles ziet, maar is het niet precies andersom? Is het juist niet verrassend om vanaf de eerste gepleegde misdaad te zien, dat het kwaad God niet ontgaat. Dat Hij niet wegkijkt, maar juist duidelijk maakt dat het Hem raakt. Dat Hij er verontwaardigt op reageert. Hoor maar: “Toen vroeg de Heer, waar is je broer Abel?” Hij kan het niet laten begaan, zoals wij dat zo vaak wel kunnen, maar bemoeit zich er tegenaan zogezegd. Goed is dat.

Wel stoer om kwaad te doen, geen lef om eerlijk te zijn

Mooi trouwens dat God begint met een open vraag. Daarmee Kaïn de gelegenheid geeft eerlijk op te biechten, zelf met het kwaad voor de draad te komen. De reactie van Kaïn is er echter één van radicale ontkenning: “Dat weet ik niet. Ben ik soms de hoeder van mijn broeder?” Apart is dat. Hij was wel stoer genoeg geweest om dood te slaan, maar heeft nu niet het lef om er eerlijk over te zijn.

Kom op Kaïn, wees een kerel! Je had toch gelijk? Zeg er desnoods bij dat God het aan zichzelf te wijten heeft. Maar doe nu niet net alsof je van de prins geen kwaad weet. Dat blijft een punt: wel stoer genoeg om kwaad te doen, maar geen lef, alle grote praat ten spijt, om eerlijk te worden als het puntje bij het paaltje komt. Hoewel er ook iets hoopvols in zit dat Kaïn zwijgt: blijkbaar is hij de schaamte nog niet helemaal voorbij.

Kaïn is vooral stuk van de gevolgen

God drukt echter door. Lastig, maar ook goed. Want stel je voor dat Hij dat niet zou doen, ons niet zou blijven storen om het kwaad op tafel te krijgen en de neerwaartse spiraal te doorbreken, zou Hij juist dan niet uiterst dubieus worden. Medeschuldig aan wat zich sindsdien ontwikkeld heeft? Dat kun je nu moeilijk zeggen. Na alle bidden en smeken om het kwaad te bezweren, doet Hij nu alle moeite om het alsnog te doorbreken.

Nog een keer vraagt God: “Wat heb je gedaan?” Als er geen antwoord komt zegt Hij het zelf: “Hoor, het bloed van je broer uit de aarde schreeuwt naar mij.” Een intense uitspraak waaruit blijkt hoe diep ons kwaad Hem raakt. “Vervloekt ben je”, zegt God tegen Kaïn. Schrap dat woord niet. Het toont Gods karakter. Als ergens blijkt dat Hij niet met kwaaddoeners onder één hoedje speelt, dan hier.

Gods reactie hakte erin bij Kaïn. Hij is vooral stuk van de gevolgen. Zo gaat dat wel vaker. We hebben meer moeite met de gevolgen van het kwaad dat we hebben aangericht dan met het kwaad zelf. Schuldbelijdenissen blijven dan vaak ook twijfelachtig. Het genadige is dat God niet wacht tot het allemaal klopt. Verscheurd als Kaïn was, zei God: Wat er ook is gebeurd, Ik neem het voor je op. Als Hij dat ooit deed dan later op de dag dat Jezus werd gekruisigd, God zelf door ons vermoord werd met voorbedachte rade, en Hij dat slechts beantwoordde met vergeving en vrede. Dezelfde dag nog. Genadiger kan het niet!

De bijbel is geen boek vol mooie verhalen en prachtige dromen. Integendeel. Het vertelt vooral rauwe, ruige, dwarse verhalen. Voor sommigen een reden om de bijbel af te danken. “Sorry”, zeggen ze, “maar zoals het er daar vaak aan toegaat, nee, dat maak ik niet mee”. Voor mij maakt die realistische insteek de bijbel juist uiterst betrouwbaar. De werkelijkheid wordt daar blijkbaar niet verdoezeld, maar neergezet zoals die is.

Genesis 4 vers 1-7

Neem het verhaal uit Genesis 4, over Kaïn en Abel, twee broers. Het meest ontstellende gebeurt daar: de ene broer slaat de andere dood. Aangrijpend. Dat het kwaad zo kan invreten, zo snel, zo makkelijk, zo vanzelf. De bijbel windt er geen doekjes om. Is dat niet op en top realistisch?

Stoere en zwakke mensen

Kaïn, zo hadden Adam en Eva hun eersteling genoemd. Een prachtige naam. Letterlijk betekent het ‘gekregen’, ‘geschenk’. Ja, dat was het. Nieuw leven, van God ontvangen. Reken maar dat ze zich er eindeloos over verbaasd hebben. Daarna kwam er een tweede, weer een jongen. Maar wat een verschil. Hij zag er schriel uit. Zal hij het wel halen? Ze noemden hem Abel. Dat betekent zoiets als ‘ademtocht’, of ‘de vergankelijke’. Het tekent hun onzekerheid. Ze voelen: dit leven kan zomaar afbreken. Opnieuw zo realistisch als wat.

In de bijbel ontmoet je niet alleen stoere en sterke mensen maar net zo goed zwakke en kwetsbare mensen. En zoals zo vaak, zo ging het ook toen. De zwakke legt het uiteindelijk af tegen de sterke. Hoe je ook gelooft, daar helpt niks aan. Je delft zomaar het onderspit.

Kijk maar. Volwassen geworden offeren Kaïn en Abel beide aan hun Schepper. Abel doet dat van de kudde die hij heeft. Kaïn doet dat van de opbrengst van het land. Maar dan – ja, hoe ze dat precies gewaar geworden zijn is niet bekend – maar er staat dat God het offer van Abel aanzag, maar het offer van Kaïn niet. Dat lijkt natuurlijk gemeen. Alsof God iemand is die ongelijk behandelt, discrimineert, met de één wel van doen wil hebben en met de ander niet. Zo wordt nog steeds al te vaak gedacht. Maar klopt dat? Trekt God Abel voor en zet Hij Kaïn weg? Telt de één voor Hem méér dan de ander?

God houdt niet van geweld

Als Kaïn het merkt, wordt hij woedend. Op Abel. Is die soms beter dan hij? En op God. Waarom moet die mij niet? Realistisch, vind je niet? Want als jij het gevoel hebt dat de ander méér heeft met God dan jij, dan wekt dat lang niet altijd nieuwsgierigheid of verlangen, maar vaak ook irritatie en boosheid. Verder, als het tussen God en jou toch al niet zo lekker loopt en het lijkt dat Hij jou niet moet, dan kan het zomaar gebeuren dat je met Hem ook klaar bent. Opvallend genoeg ziet God het en vraagt: “Waarom ben je zo kwaad, waarom kijk je zo donker?” Een duidelijk signaal dat God wel degelijk oog voor Kaïn heeft en alle moeite doet om hem te bereiken. “Ik zie iets in je blik Kaïn dat Mij zorg baart. De zonde ligt op de loer, begerig om jou te overmeesteren. Toe, let op, anders gaat het zomaar van kwaad tot erger.”

Opnieuw zo realistisch als wat. Als je kwaad dat in je opkomt niet bestrijdt, gaat het binnen de kortste keren overwoekeren. Net als onkruid. Je raakt er al meer in verstrikt en het krijgt je zo in z’n greep dat je er niet meer aan ontkomt. God ziet het gebeuren bij Kaïn. Het gaat Hem aan zijn hart. Hij zet alles op alles om hem een halt toe te roepen. Nee, Hij houdt hem niet met geweld tegen. Daar is God niet van.

We mogen voor God spelen

We willen vrij zijn, we mogen vrij zijn. Wij willen voor God spelen. We mogen voor God spelen. Zelfs al beramen we het grootste kwaad. Hij overruled ons niet. Daar is de liefde niet van. Al pratend, biddend en smekend zoekt die wel tot andere gedachten te brengen: “Toe laat het kwaad het goede in jou niet langzaam smoren en vermoorden. Als je dat doet, is er geen houden meer aan, ben je tot alles in staat.” God doet er alles aan om Kaïn te verlokken tot het goede, zonder iets af te dwingen. Hij gaat niet over onze grenzen, precies zoals wij dat wensen. Alle lof voor Hem! Je vraagt je intussen wel af hoe dat afloopt…

 

Vaak hebben mensen een eigen beeld van God. We zetten God neer op ons eigen manier. Zo hoogverheven en heilig dat je alleen maar huiveren kunt bijvoorbeeld. Of juist zo vriendelijk en goedgeefs dat je nooit ergens bang voor hoeft te zijn. ‘Wil je weten wie God is? Kijk dan naar Jezus en draai de rollen om’, stelt ds. Paul Visser. In plaats van God naar jouw smaak te maken, zul je dan steeds meer mens worden naar Zijn wil.

De hele preek horen en kijken? Klik hier.